FRAGMENTS OF A VITA CONTEMPLATIVA
Tegen een achtergrond van snelheid, productiviteit en constante prikkels, verkent Fragments of a Vita Contemplativa de waarde van vertraging, aandacht en Zijn. Geïnspireerd door onder andere The Big Blue (1988) en Vita Contemplativa van Byung-Chul Han (2023), richt dit thema zich op fragmenten van een beschouwend leven: momenten waarin omgeving, waarneming, concentratie en materiaal samenkomen in een trage, fysieke beeldtaal.
Het is een zoektocht naar waar zulke momenten vandaag nog bestaan. Door fragmenten van beschouwing op te merken en om te zetten in beeldend werk, onderzoeken we of ze wel zo passief zijn als vaak wordt gedacht. Ze lijken misschien onbeduidend, maar dragen sporen van iets anders. Van een oorsprong die niet doelgericht was, maar waarin toch iets zichtbaar wordt.
Het laatste hoofdstuk van het boek Vita Contemplativa heet De komende maatschappij. Die titel roept een toekomstvisie op; een vooruitwijzing. Alsof het beschouwen niet alleen terugkijkt of zich afzondert, maar ook vooruitkijkt en iets aankondigt. Het gaat om een samenleving die er nog niet is, maar zich aandient als mogelijkheid, als voorgevoel.
Die ‘komende maatschappij’ raakt aan gedachten van Giorgio Agamben, over een gemeenschap die niet gebouwd is op nut of identiteit, maar op openheid. Op eenvoudig zijn, zonder naam of doel. En aan Walter Benjamin, die schreef over de dagen die komen; niet als voortgang, maar als breuk, als vonk, als mogelijkheid tot omwenteling.
In het werk zijn contemplatie, resonantie en traagheid kernbegrippen. Ze wijzen op een alternatief voor het dominante ritme van efficiëntie en controle. Misschien is die andere maatschappij nog niet zichtbaar. Maar groeit ze wel, ergens in de marge; in momenten die we nu afdoen als afwezigheid. Zoals het schetsen op een tafel, of het bewerken van een beeld op je telefoon. Kleine handelingen die ruimte maken voor iets dat nog geen naam heeft. Wie weet wat er allemaal geboren wordt uit beschouwing.
THE INTERNET HAS NO EDGES
Als onderdeel van Fragments of a Vita Contemplativa richt THE INTERNET HAS NO EDGES zich op momenten die doorgaans onopgemerkt voorbijgaan. Momenten van wachten, van rust, van tijd voor jezelf.
De oorsprong van het werk ligt in digitale tekeningen, gemaakt op een smartphone. Op uiteenlopende momenten en plekken ontstaan vormen, lijnen en kleurvlakken, waarbij foto's van materialen uit de studio worden gebruikt. Juist op een apparaat dat zo sterk verbonden is met snelheid en voortdurende prikkels, ontstaat een ruimte voor beschouwing. Een ruimte waarin de aandacht vrij kan bewegen en het tekenen geen ander doel hoeft te dienen dan zichzelf.
De tekeningen vormen het vertrekpunt voor fysieke schilderijen, laag voor laag opgebouwd uit acrylverf en potlood. Ze worden op een tafel gemaakt waardoor een glad oppervlak ontstaat. Het digitale beeld krijgt opnieuw vorm in materie. Daarbij dienen zich andere mogelijkheden aan. De eigenschappen van de verf en de weerstand van het oppervlak brengen iets teweeg dat niet volledig te voorzien of te beheersen is.
Wat in de digitale ruimte eindeloos veranderlijk lijkt, krijgt een fysieke aanwezigheid, met een formaat, een oppervlak en onvermijdelijke randen. Het is een andere ruimte waarin toeval, aandacht en materiaal samenkomen, en waarin iets zichtbaar kan worden dat er eerder nog niet was.
STUDIO WORKBENCH TRIPTYCH
STUDIO WORKBENCH TRIPTYCH bestaat uit drie grote werken die voortkomen uit het fysieke oppervlak van de studio zelf. De drie ‘tafels’ waar het werk op gebaseerd is, functioneerden lange tijd als drager van schetsen, notities, verfrestjes en fragmenten van processen. In plaats van een klassiek doek te beschilderen, werd het tafelblad zelf als bron gebruikt.
Door de tafels te voorzien van een zilveren laag acrylverf, en deze als een huid weer los te trekken, werd een momentopname van het werkproces vastgelegd als een omgekeerde afdruk, een geheugenlaag van handelingen die anders vergeten zouden raken. Vegen, resten, strepen en ruwe lijnen vormen samen een indirecte compositie, niet bedacht maar opgedoken. Het resultaat is een soort ‘negatief’ van arbeid, waarin de sporen niet worden gerepresenteerd, maar belichaamd.
Het werk stelt vragen over de status van het voorlopige, het toevallige en het residu. Wat als het proces zelf dat wat doorgaans uit beeld blijft tot beeld wordt gemaakt? Studio Workbench Triptych is een extractie van aanwezigheid: een tastbaar moment van werkend denken.
OCEANIC FEELING
De term Oceanic Feeling werd geïntroduceerd door de schrijver Romain Rolland en later door Sigmund Freud beschreven: een gevoel van grenzeloze verbondenheid met de wereld, alsof men oplost in iets dat veel groter is dan het eigen bestaan. Het is een gewaarwording waarin we zowel beweging als nietigheid ervaren, opgenomen in alles wat rondom ons stroomt.
Vanuit die invalshoek maken we tijdens het werken bewust een pas op de plaats. We leggen onze wil niet op, maar laten toe dat het materiaal terugspreekt: verf die uitvloeit, pigment dat zich onverwacht hecht, structuren die zich vormen buiten onze controle. In dat samenspel wordt iets zichtbaar dat niet door ons wordt gedicteerd.
Binnen dit thema is er een houding van ontzag. We geven de natuur de ruimte om haar eigen potentie te tonen en zo onze eigen nietigheid voelbaar te maken. Het werk wordt zo een plek waar natuur en mens elkaar verzorgen en waaruit een nieuwe gevoelsruimte kan ontstaan, een ruimte die ons herinnert aan de krachten die ons dragen en aan het feit dat we daar slechts een deel van uitmaken.
ON THE EMANCIPATION OF MATERIALS
In de getoonde serie genaamd ON THE EMANCIPATION OF MATERIALS (jaar 2022) wordt een minimalistische stijl uitgewerkt met interesse voor een improviserende en hedendaagse gevoeligheid. Als uitgangspunt hiervoor dienen het typerende materiaalgebruik, de achtergrond waartegen de vormen & lijnen zijn afgezet en de eigengemaakte metalen omlijstingen. Ook de minimalistische opzet, gekenmerkt door openheid en relatief veel negatieve ruimte zijn van belang voor het scheppen van de gezochte verstilling om pas daar vanuit de werken een emotie mee te geven. Er is met verschillende materialen gewerkt als verf, potlood, staal, krijt en papier. Belangrijk daarbij is dat ieder element op een eerder moment buiten het doek om is gemaakt. De elementen zijn als een dun laagje op andere oppervlaktes aangebracht en zodoende met andere materialen in contact geweest voordat ze in gedroogde vorm zijn overgeheveld naar het doek. De verf wordt tijdens het proces in verschillende verhoudingen vermengd met water of acrylmedium om deze dunner dan wel dikker te maken. Door de verschillende verfdiktes ontstaan bijzondere vermengingen en vloeiingen van kleuren. Terwijl controle verloren gaat op deze manier, kunnen de natuurwetten hun gang gaan. De spiegelende achtergrond schept eenheid tussen het doek en de vaak transparante elementen. Bij de totstandkoming is ervoor gekozen om als makers een anonieme rol aan te nemen; het draait niet zozeer om de intentionele daad maar eerder om het tegenovergestelde; een werk te maken dat vrij is van de menselijke hand om zo plaats te maken voor een veel vrijere en natuurlijkere uitkomst. De gedachte daarbij is dat de dominante en manipulatieve houding die het gebruik van kwasten in de hand werkt wordt opgegeven zodat het materiaal veelzijdiger kan worden ingezet en daarmee een grotere meer zelfstandige rol in het creatief proces krijgt. Het is vanuit deze invalshoek dat we pogen de gevoelservaring aan te spreken en tot een uitkomst te komen die ons mystieker en veelzijdiger oogt en waar we zelf ook niet direct grip op hebben.
I WOULD DO ANYTHING FOR YOU
IN THE BOAT SHED INSTALLATION
NEW NATURE
“We moeten leren onszelf opnieuw te wekken en wakker te houden, niet met mechanische hulpmiddelen, maar door een oneindige verwachting van de dageraad, die ons zelfs in onze diepste slaap niet verlaat. Ik ken geen bemoedigender feit dan het onbetwijfelbare vermogen van de mens om zijn leven te verheffen door een bewuste inspanning… om met opzet te leven.”
Henry David Thoreau, Walden, 1845
In het gedachtegoed van Thoreau klinkt iets door dat zich weerspiegelt in het thema New Nature: het voortdurende onderzoeken van de grens tussen leven en kunst. Dat onderzoek krijgt vorm door uiteenlopende contexten samen te brengen, zoals het dagelijks leven, werk, een wandeling of een beschouwing. In dit werk staan persoonlijke betrokkenheid en het scheppen van een werkelijkheid die verbonden is met het tastbare en het aardse centraal. Uit die houding groeit het verlangen om in het moment te leven.
Binnen de hedendaagse kunst wordt het conceptuele veld van New Nature gekenmerkt door een verschuivend perspectief op natuur en cultuur. Kunstenaars opereren in een landschap waarin de klassieke scheiding tussen het natuurlijke en het artificiële vervaagt. Het veld wordt gevoed door theorieën rond het antropoceen, nieuwe materialiteit en posthumanisme, en onderzoekt hoe technologie, ecologie en menselijke handelingen verweven zijn. In dit kader ontstaan praktijken die hybride materialen gebruiken, artificiële ecosystemen bouwen of processen zichtbaar maken waarin natuur en cultuur voortdurend elkaars vorm aannemen. Het is geen vaststaande stroming, maar een dynamisch landschap dat kunstenaars uitnodigt om zowel kritisch als poëtisch na te denken over hun verhouding tot de wereld om hen heen.
Het zijn grootse en soms abstracte velden die binnen dit thema samenkomen. De persoonlijke houding daarin is die van iemand die zoekt, tast en meebeweegt. Er wordt niet gewerkt vanuit een sluitende theorie, maar vanuit een lichamelijke betrokkenheid bij materiaal en context. Het onderzoek krijgt vorm in het doen zelf, in het bijeenbrengen van elementen uit dagelijks leven, werk en studie. Zo ontstaat een praktijk waarin de grote vragen van New Nature zich vertalen naar vormen. Een veld waarin bewustwording en verbeelding richting geven.
THE STONE CYCLE: A PROCESS IN WHICH ROCKS ARE FORMED, BROKEN DOWN AND REFORMED
MATERIALS
Libethenite, Hiddenite, Dragonite, Aragonite, Cockscomb, Albite, Fluorite, Ramsdellite, Ruby and Kyanite, Dolomite, Desert Rose, Sand Stromatolite, Natrolite, Actinolite in Talc, Carminite on Scorodite, Diopsite, Glaucophane, Bauxite, Sodalite, Crocoite, Adamite, Albite, Sphalerite, Peacock Ore, Aventurine yellow, Clinochlore (Seraphinite), Lizardite, Hematite, Galena, Sphalerite & Quartz, Alurgite Mica & Hydrotalcite,Fuchsite Mica, Natrolite on matrix,Tourmaline, Orthoclase, Muscovite,Wolframite, Coxcombe, Baryte, Aquamarine, Zeiringite (rare variation Aragonite + plaster
THE ROCK CYCLE: A PROCESS IN WHICH ROCKS ARE FORMED, BROKEN DOWN AND REFORMED
Een sokkel toont een grote ‘halfedelsteen’ van 27,5 kilo. Dankzij een spot glinstert de steen wanneer je hem nadert. De tientallen mineralen die erin zijn verwerkt, lagen tot voor kort in kleine kartonnen doosjes, uitgestald op een markt.
Voor dit werk werden de stenen opgekocht, stukgeslagen met hamer en beitel en verwerkt tot één grote steen. Als een poging tot vrijlating uit hun toegewezen gebruikswaarde en een terugkeer naar hun oorspronkelijke zijn.
Door de Rock Cyclus na te bootsen, zo dacht ik, zou ik de stenen kunnen samenvoegen op een manier die de natuur benadert.
Gezien de schoonheid van de stenen en de geologische structuren die daarbij verloren gingen, voelde beitelen brutesk. Tegelijkertijd benaderde het iets van het recyclingproces van de natuur zelf, waarin stenen door tijd en druk worden gevormd en weer afgebroken. Bovendien zette ik een proces voort dat al begonnen was bij de ontginning ervan. Door het zelf te doen, zonder machinerie, had iets meditatiefs: een ritmische, trage daad.
De vermalen fragmenten bracht ik samen in een mal, naar de vorm van een bestaande steen. Wie goed kijkt, ziet nog miniem de glinsteringen van de oorspronkelijke stenen. En wie blijft kijken, herkent misschien zelfs in de vorm de contouren van een kustlijn, ergens bij Dover.
Beitelend onthult de ingreep echter een spanning tussen natuurlijke cycli van vorming en afbraak, en menselijke pogingen tot herordening. Die zijn vaak arbitrair en tijdelijk, hoe doordacht ze ook lijken.
Langzaamaan laat het proces de discutabele positie van een maker zien. Elke poging tot vrijstelling is ook een ingreep. Elke handeling draagt sporen van hiërarchie, van betekenisgeving, van onderwerping.
De mal geeft de steen ogenschijnlijk een natuurlijke vorm, maar die vorm is wel volledig vooraf bepaald. De mal maakt het werk bovendien reproduceerbaar en herhaalbaar en ondersteunt daarmee precies het systeem waaruit het materiaal ooit werd gehaald.
Het zijn systeemstructuren waarvan dit werk zich probeert los te maken, maar waarvan het tegelijk toch weer gebruikmaakt. Zo valt de gehele handeling, en ook de uitkomst ervan, binnen een format dat nog steeds deel uitmaakt van hetzelfde systeem.
De steen staat op de sokkel als een eenmalige poging om anders met materiaal om te gaan. Wat begon als een poging om het los te maken van zijn rol binnen commerciële betekeniskaders, bleek vooral een herkadering. Niet een bevrijding, maar een verschuiving.
Is een white cube niet gewoon een vitrine waar je doorheen wandelt?
Met deze conclusies eerder uitgebeiteld dan uitgedacht, sta je waar anderen al eerder stonden: aan de grens van een denken dat al lang bestaat, maar zich zelden laat leven.
Namelijk de vraag of er een andere vorm van duurzaamheid denkbaar is.
Geen ethiek van optimalisatie, maar een ethiek van terughoudendheid.
Geen beheer, maar zorg. Geen meetbaarheid, maar zintuiglijke afstemming.
In plaats van duurzaamheid als management: een duurzaamheid als omgang. Traag, onvolmaakt, relationeel.
Geen oplossing, maar een andere manier van aanwezig zijn.
Een aantal richtingen die hierin zichtbaar worden:
Ecologische ethiek
Een denkwijze waarin de mens niet centraal staat, maar als onderdeel wordt gezien van een groter ecologisch netwerk. Niet de vraag wat wij met de wereld doen, maar hoe we onszelf opnieuw kunnen situeren binnen die wereld.
Zorgpraktijken
Een relationele benadering van materialiteit en omgeving, gebaseerd op aandacht, onderhoud, afstemming. Geen maakbaarheid of efficiëntie, maar een ethiek van zorg en verantwoordelijkheid over tijd.
Oecopoëtica
Een taal- en waarnemingspraktijk waarin het niet-menselijke mee mag spreken. Kunst als ruimte om opnieuw te leren kijken, horen, voelen voorbij de productieve blik.
Affectieve duurzaamheid
Duurzaamheid niet als plan of beleid, maar als affectieve relatie: rouw om verlies, hechting aan materiaal, verwarring over verantwoordelijkheid. Emotie als vorm van ethiek.
Vertragingsethiek
Een uitnodiging tot vertragen, stilvallen, minder doen. Geen technologische oplossing, maar een houding. Niet meer willen maken, maar misschien zelfs stoppen of afwachten.